Najczęściej wyróżnia się schorzenia infekcyjne dolnego odcinka układu płciowego, a więc sromu, pochwy i szyjki macicy oraz górnego odcinka układu płciowego, czyli macicy, jajowodów, jajników i przymacicz. Fizjologicznie górne piętro układu płciowego kobiety jest pozbawione flory bakteryjnej. Pochwa zaś jest narządem, w którym bytują różne rodzaje bakterii tlenowych i beztlenowych. Zdecydowanie najwięcej jest pałeczek kwasu mlekowego, które stanowią około 96% mikroflory pochwy. Pałeczki kwasu mlekowego są odpowiedzialne za utrzymywanie kwaśnego odczynu pochwy, a przez to zapobiegają namnażaniu się bakterii chorobotwórczych. Oprócz zakwaszania środowiska produkują substancje mające działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne, a także grzybobójcze. Prawidłowa biocenoza pochwy stanowi, więc o zdrowiu układu płciowego. Jej zaburzenia są punktem wyjścia do rozwoju infekcji toczących się nie tylko w pochwie, ale też rozprzestrzeniających się na wyższe partie  układu płciowego.

Infekcje w obrębie narządów płciowych mogą szerzyć się drogą wstępującą, zstępującą i poprzez ciągłość. Drogą wstępującą patogenny chorobotwórcze dostają się do układu płciowego najczęściej z odbytu. Rozwijająca się infekcja może dotyczyć początkowo pochwy, szyjki macicy, a później śluzówki jamy macicy i przydatków. Jeśli w środowisku pochwy dochodzi do zaburzeń w ilości i jakości pałeczek kwasu mlekowego, powstają sprzyjające warunki do namnażania się bakterii i wędrowania ich do innych narządów układu płciowego.

Drogą zstępującą mogą migrować patogeny z innych ognisk zapalnych toczących się w organizmie np.: w migdałkach, zatokach obocznych nosa, czy zębach. Drogą krwi mikroorganizmy docierają od narządów płciowych wywołując w nich odczyny zapalne, np.: zapalenie przydatków.

Przez ciągłość stany zapalne mogą rozprzestrzeniać się z miejsc blisko położonych, sąsiadujących z układem płciowym. Klasycznym przykładem jest zapalenie wyrostka robaczkowego.

Choroby sromu
Grzybica sromu w 90% przypadków wywoływana jest grzybem z gatunku Candida albicans. Często towarzyszy grzybiczemu zapaleniu pochwy, a zmiany zapalne na sromie powstają wtórnie do zmian w pochwie. Jednak zakażenie to może powstawać niezależnie od zmian w pochwie. Charakteryzuje się obrzękiem i zaczerwienieniem sromu, okolicy pachwin i krocza, silnym świądem i pieczeniem. Wymaga leczenia przeciwgrzybiczego. Choroba może stanowić zagrożenie dla układu moczowego. Dobrze jest wykonać badanie ogólne moczu lub posiew celem wykluczenia drożdżycy pęcherza moczowego.

Zapalenie i ropień gruczołów przedsionkowych większych (gruczołu Bartholina)
Przyczyną rozwoju zapalenia jest zablokowanie odpływu wydzieliny z gruczołu przedsionkowego i powstania torbieli zapalnej. Może być to spowodowane zakażeniem bakteryjnym lub urazem. Typowym objawem jest silny ból wargi sromowej większej, nasilający się przy chodzeniu i uniemożliwiający siedzenie. Choroba ma najczęściej gwałtowny początek. Szybko dochodzi do powiększenia się torbieli. Wymagana jest interwencja chirurgiczna polegająca na nacięciu ropnia i drenażu jego jamy oraz podanie antybiotyku.

Wirusowe zapalenie sromu
Infekcje wirusowe to najczęściej opryszczkowe zapalenie sromu i kłykciny kończyste.
Opryszczka sromu wywołana jest wirusem opryszczki typu I. Charakteryzuje się drobnymi pęcherzykami, sączącymi się owrzodzeniami, bólem, podwyższoną temperaturą i powiększeniem węzłów pachwinowych. Czas utrzymywania się tych dolegliwości to najczęściej okres około 12 dni. Pamiętać należy, że jest to choroba zakaźna. Rozpoznanie powinno być poparte badaniem wirusologicznym. Choroba ma charakter nawrotowy. W leczeniu stosuje się preparaty przeciwwirusowe – acyklowir.

Kłykciny kończyste wywołane są przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Choroba charakteryzuje się powstawaniem brodawkowatych narośli w okolicy sromu, krocza, okolicy odbytu, w pochwie i szyjce macicy. Leczenie polega na ich usunięciu.

Zapalenia pochwy są najczęstszą przyczyną zgłaszania się do ginekologa. Uważa się, że przynajmniej raz w życiu infekcji  pochwy doświadczy 75 % kobiet, a u 45% z nich będzie ona miała charakter nawrotowy. Najczęściej rozpoznawane stany zapalne pochwy to waginoza bakteryjna, grzybica i rzęsistkowica.

Waginoza bakteryjna jest to stan, w którym dochodzi do zaburzenia równowagi ekosystemu pochwy. Liczba pałeczek kwasu mlekowego ulega zmniejszeniu lub dochodzi w nich zmian jakościowych. W rezultacie z powodu zmniejszonej zdolności zakwaszania środowiska i możliwości bakteriobójczych, dochodzi do rozwoju innych patogenów, których liczba przewyższa stan normalny 10 – 100 krotnie. Głównym patogenem wywołującym waginozę bakteryjną jest Gardnerella vaginalis. Waginoza bakteryjna stanowi największą przyczynę występowania nieprawidłowej wydzieliny w pochwie. U ponad połowy kobiet przebiega bezobjawowo i może ustępować samoistnie. Czynnikami predysponującymi są: posiadanie wielu partnerów seksualnych, wykonywanie irygacji pochwy, wewnątrzmaciczna wkładka antykoncepcyjna, antykoncepcja hormonalna, antybiotykoterapia, ciąża i inne. Diagnostyka waginozy bakteryjnej opiera się na stwierdzeniu trzech z czterech kryteriów Amsela. Należy do nich test oceniający pH, wykonywany  za pomocą papierka lakmusowego (pH w przypadku waginozy bakteryjnej będzie wyższe niż 4,5), test węchowy z 10% KOH (w przypadku waginozy bakteryjnej pojawi się rybi zapach), obserwacja wydzieliny pod mikroskopem (występowanie w waginozie bakteryjnej tzw. komórek jeżowych powyżej 20% w polu widzenia) oraz stwierdzenie jednorodnej, wodnistej wydzieliny. Następstwa waginozy bakteryjnej są najcięższe dla kobiet ciężarnych. Prowadzić ona może do porodu przedwczesnego, infekcji wewnątrzmacicznej płodu, przedwczesnego odpłynięcia płynu owodniowego oraz poronienia. U nieciężarnych kobiet może dojść do zapalenia błony śluzowej macicy, przydatków, zakażenia układu moczowego. W leczeniu stosuje się antybiotykoterapię.

Grzybica pochwy wywoływana jest najczęściej przez gatunek Candida albicans.  Wywołuje intensywny świąd, pieczenie, bolesność przy oddawaniu moczu i współżyciu płciowym oraz charakterystyczne upławy przypominające grudki sera białego. Odczyn pochwy nie ulega zmianie. Stanami predysponującymi są: ciąża, cukrzyca, antybiotykoterapia, leki sterydowe, obniżona odporność. W leczeniu stosuje się leki przeciwgrzybicze. Leczenie obejmuje obojga partnerów, pomimo, że u mężczyzn grzybica przebiega najczęściej bezobjawowo.

Rzęsistkowica jest chorobą wywołaną przez pierwotniaka – rzęsistka pochwowego (Trichomonas vaginalis). Należy do chorób przenoszonych drogą płciową. Dominującym objawem są obfite zielono-żółte pieniste upławy, mogące dawać bardzo nieprzyjemny zapach. Towarzyszy temu świąd sromu. Dochodzi do zaczerwienienia przedsionka pochwy i szyjki macicy. Odczyn pochwy jest intensywnie zasadowy. Leczeniem z wyboru jest podawanie sulfonamidów u obojga partnerów.
Szyjka macicy jest swoistym połączeniem dolnego odcinka układu płciowego zasiedlonego przez mikroorganizmy, z górnym będącym środowiskiem jałowym. Znajdujący się w kanale szyjki śluz ma wyższe pH od wydzieliny w pochwie. Stanowi kolejną barierę przed rozprzestrzenianiem się infekcji w głąb układu płciowego.

Częstą infekcją wirusową przenoszoną drogą płciową jest zakażenie brodawczakiem ludzkim (HPV). Czynnikami ułatwiającymi zakażenie są przewlekłe stany zapalne w obrębie sromu i pochwy. Choroba często przebiega bezobjawowo i samoistnie mija po okresie około 2 lat. Niestety wśród poznanych typów tego wirusa około 15 wykazuje związek z powstawaniem przednowotworowych i nowotworowych zmian w obrębie narządów płciowych. Wysoko onkogenne są zwłaszcza typy 16 i 18. Są one odpowiedzialne za około 70% przypadków raka szyjki macicy. Czynnikami predysponującymi są: wczesna inicjacja seksualna, duża liczba partnerów seksualnych, młody wiek. Diagnostyka to przede wszystkim regularne badania cytologiczne, a przy podejrzeniu zakażenia kolposkopia i testy wirusologiczne. Zostały opracowane dwie szczepionki przeciwko wirusowi HPV. W Polsce nie są one refundowane i mogą być tylko zalecane.

Infekcje w kanale szyjki macicy najczęściej wywołują: dwoinka rzeżączki i chlamydia. Objawy nie są swoiste i najczęściej zapalenie szyjki będzie rozpoznawane razem z istniejącym już zapaleniem w wyższych partiach układu płciowego, np. z zapaleniem przydatków lub będzie współistniało z zapaleniem pochwy. Typowymi objawami są: upławy, plamienie kontaktowe, bolesne współżycie, bolesne miesiączki, bolesne oddawanie moczu. Leczenie zapalenia szyjki macicy powinno być poprzedzone pobraniem wydzieliny do badania bakteriologicznego i uzyskaniem antybiogramu.

Stan zapalny górnego odcinka układu płciowego nosi nazwę zapalenia narządów miednicy mniejszej. Najczęściej rozwija się ono na drodze wstępującej i jest wynikiem infekcji w szyjce macicy. Dotyka kobiet współżyjących i miesiączkujących. Do czynników predysponujących zalicza się także: młody wiek, stany zapalne w pochwie, palenie papierosów. Najczęściej dochodzi do zapalenia przydatków z możliwością powstawania ropni. Zapalenie może mieć charakter ostry lub przewlekły. Zgłaszane objawy to najczęściej: ból podbrzusza, nieprawidłowa wydzielina z pochwy, mogą pojawiać się dolegliwości z układu pokarmowego ( nudności, wymioty, wzdęcia), układu moczowego ( częste, bolesne, naglące oddawanie moczu). Pojawiają się także objawy ogólne; gorączka powyżej 38°C, podwyższone OB, wzrost leukocytozy, podwyższone stężenie CRP. Ostry stan zapalny musi być leczony w warunkach szpitalnych. W leczeniu stosuje się antybiotyki o szerokim spektrum działania oraz sulfonamidy, najczęściej podawane drogą dożylną. Następstwami infekcji narządów miednicy mniejszej są: niepłodność, ciąża pozamaciczna, zespół bólowy miednicy mniejszej.

Podsumowując powyższy przegląd najczęstszych schorzeń układu płciowego trzeba podkreślić, że ogromne znaczenie w profilaktyce odgrywają pałeczki kwasu mlekowego bytujące w pochwie. Stanowią one, bowiem naturalną barierę dla wielu patogenów, które są odpowiedzialne za powstawanie wyżej wymienionych infekcji. Jeśli ulega zaburzeniu ich ilość lub jakość, to otwierają się wrota dla innych mikroorganizmów wykazujących powinowactwo do komórek nabłonkowych wyściełających układ płciowy. Warto wiedzieć, że ekosystem pochwy fizjologicznie podlega zmianom, chociażby w trakcie cyklu miesięcznego, czy ciąży. Liczba pałeczek kwasu mlekowego zależy również od stosowanych praktyk higienicznych, liczby partnerów seksualnych, chorób ogólnych zwłaszcza wymagających leczenia antybiotykami, czy odporności kobiety. W każdej sytuacji, w której dochodzi do zmniejszenia liczby pałeczek kwasu mlekowego, kobiety powinny otrzymywać preparaty probiotyczne, celem zabezpieczenia prawidłowej mikroflory pochwy.

Piśmiennictwo:
1. Bręborowicz G.: Położnictwo i Ginekologia. Tom 2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005: 623-636
2. Hirnie L.: Zakażenia wirusami HPV – problem medyczny i społeczny. Ginekologia Praktyczna 2009; 4: 8-12
3. Kochan P.: Wybrane schorzenia dróg moczowo – płciowych kobiety i leczenie wg CDC. Kryteria WHO/FAO dla probiotyków i ich zastosowanie w ginekologii w świetle najnowszych badań. Ginekologia Praktyczna 2005; 87,6: 11-18
4. Nalewczyńska A., Cendrowska A., Kowal;ska J., Szyszka B.: Zaburzenia biocenozy pochwy – postępowanie diagnostyczne oraz leczenie. Część I. Zakażenia bakteryjne. Ginekologia Praktyczna 2009; 3: 33-36
5. Reroń A., Trojnar – Podleśny M.: Zapalenie narządów miednicy mniejszej. Ginekologia Praktyczna 2004; 12,4: 30-34
6. Słomko Z.: Ginekologia. Tom 2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008: 971-1002

Materiał przygotowała mgr położnictwa z Uniwersytetu Medycznego w Warszawie – Maria Rabiej

Istotne jest by zawczasu zadbać o swój organizm, a także zdrowie intymne. Podczas ciąży zwracasz też baczniejszą uwagę na to co i kiedy jesz i pijesz, jaki tryb życia prowadzisz i jakich kosmetyków używasz. Masz więcej czasu, by wsłuchać się w rytm swego organizmu, nie zapominając o codziennej aktywności i pielęgnacji. Organizm w tym czasie jednak łatwiej ulega zakażeniom bakteryjnym, zwłaszcza infekcjom dróg moczowo-płciowych, wyjątkowo zagrażającym nienarodzonemu dziecku. Dlatego należy jeszcze przed zajściem w ciąże, jak i w jej trakcie pomyśleć o profilaktyce przeciw zakażeniom dróg rodnych. Odpowiednie zabezpieczenie intymnego zdrowia jest niezwykle istotne także dla kobiet, które już urodziły dziecko.

Pochwa kobiety w wieku rozrodczym jest doskonałym miejscem do bytowania wielu mikroorganizmów. Według danych Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w pochwie dorosłej, zdrowej kobiety występuje ok. 100 gatunków bakterii. Najliczniejsze są pałeczki kwasu mlekowego zwane Lactobacillus, które w wyniku fermentacji wytwarzają kwas mlekowy. Kwas ten jest odpowiedzialny za utrzymanie niskiego pH środowiska pochwy i jest zaporą przed nadmiernym wzrostem innych bakterii. Oprócz Lactobacillus środowisko pochwy zasiedlają inne bakterie tlenowe i beztlenowe oraz, w niewielkiej liczbie, drożdże. Kwas mlekowy jest naturalną zaporą antybakteryjną i nie pozwala rozmnożyć się zbyt mocno innym bakteriom.

Zapalenie pochwy może być spowodowane infekcją, alergią lub brakiem równowagi hormonalnej. Choroba zwykle charakteryzuje się zwiększoną ilością wydzieliny z pochwy (upławy), zróżnicowanej pod względem koloru, konsystencji i zapachu co zależne od tego z jakim typem zakażenia mamy do czynienia (bakteryjne czy grzybicze). Niezwykle istotne zatem z punktu widzenia dalszej terapii jest prawidłowe rozpoznawanie a w konsekwencji dalsze właściwe leczenie zakażenia.

I tak na przykład bakteryjne zakażenie pochwy (BV – bacterial vaginosis – waginoza bakteryjna) mimo często niewielkich dolegliwości, braku prawidłowej diagnozy i leczenia może przejść w przewlekłe często utajone zakażenie a z czasem spowodować poważne powikłania. Zaliczamy do nich: zwiększone ryzyko wystąpienia poronienia, przedwczesnego pęknięcia błon płodowych i porodu przedwczesnego, a także zapalenie błony śluzowej macicy oraz przydatków, nawracające zapalenia dróg moczowych i powikłania pooperacyjne. Przewlekłe zapalenie pochwy może spowodować bezpłodność, jeśli infekcja dojdzie do szyjki macicy i jajowodów, natomiast w przypadku ciąży może być przyczyną przeniesienia infekcji od matki na noworodka. Tak więc ważne jest zadbanie o prawidłowe funkcjonowanie układu moczowo-płciowego w każdym wieku kobiety: przed ciążą, w jej trakcie, w czasie połogu i tuż po.

W czasie ciąży…
Szacuje się, że blisko 8 % kobiet nie donosi swojej ciąży do terminu i urodzi przedwcześnie, czyli pomiędzy 20 a 37 tygodniem ciąży. Bardzo często obserwowaną przyczyną takich porodów jest, obok zahamowania wzrostu płodu wewnątrz macicy a także krwawień, zakażenie dróg moczowo-płciowych zwane waginozą bakteryjną (BV). Jest to schorzenie autogenne – dotyczy zmiany w ilości i jakości naturalnej flory bakteryjnej pochwy.

Niezwykle ważne jest leczenie kobiet ciężarnych, bowiem rozpoczęcie kuracji w momencie stwierdzenia zakażenia bakteryjnego pięciokrotnie zmniejsza częstość występowania porodów przedwczesnych i związanych z tym powikłań. Np. w Niemczech pacjentki będące w ciąży prowadzą samokontrolę. Dwa razy w tygodniu badają pH – w przypadku wzrostu pH powyżej 4,5 zgłaszają się do lekarza prowadzącego i zostaje podjęte leczenie.

W Polsce problem zakażenia bakteryjnego pochwy jest mało znany i rzadko podejmowany, mimo że na podstawie badań przeprowadzonych w kilku ośrodkach stwierdza się, że występowanie waginozy bakteryjnej (BV ) bez objawów klinicznych dotyczy aż 15% kobiet.

Tuż po urodzeniu dziecka…
Połóg to naturalny okres poporodowy. W tym okresie cofają się zmiany ciążowe w obrębie narządu rodnego. W całym organizmie proces ten może trwać nawet do pół roku. Niezwykle ważne jest utrzymanie układu moczowo-płciowego w dobrym zdrowiu. W tym czasie organizm kobiety nie tylko regeneruje się i wraca do stanu sprzed ciąży i porodu, ale także podejmuje nowe funkcje związane z karmieniem dziecka, które tym bardziej obciążają organizm kobiety i mogą narażać go na infekcje. Zapewne bardzo ważna w tym okresie jest wzmożona higiena osobista.

Jakie są sposoby na BV
W ramach kuracji, młodym kobietom z waginozą bakteryjną (BV), jeszcze dziesięć lat temu zalecano irygacje pochwy preparatami zawierającymi np. wyciąg z nagietka oraz stosowanie środków przeciwgrzybicznych i przeciwbakteryjnych. Zalecano też stosowanie dopochwowych preparatów ze szczepami bakterii kwasu mlekowego. Preparaty te można było stosować po kuracji antybiotykowej jako środek pomocniczy w profilaktyce przeciw zakażeniom. Jednak zdaniem Wojciecha Kluszczyka, u 15% kobiet stosowanie dopochwowych preparatów zawierających bakterie Lactobacillus nie eliminowało drożdży obecnych w przewodzie pokarmowym, które następnie przedostawały się do układu moczowo-płciowego i doprowadzały do nawrotów zakażenia pochwy (siedliskiem większości drobnoustrojów (bakterie, grzyby) wywołujących zakażenia układu płciowego jest przewód pokarmowy). Dodatkowo schematy terapeutyczne często ulegają modyfikacji, i wiele uprzednio stosowanych środków zostaje zastąpionych nowszymi i skuteczniejszymi. U kobiet w czasie ciąży z rozpoznaną waginozą bakteryjną (BV), ale z zachowaną ciągłością błon płodowych, przeprowadzono badanie Oracle II, podczas którego podawano antybiotyki w różnych kombinacjach oraz placebo. Okazało się, że stosowanie antybiotyków nie było uzasadnione. Zaczęto więc kierować się w stronę łagodniejszych preparatów, odbudowujących florę bakteryjną.

Dotychczas na rynku polskim obecny był preparat stosowany dopochwowo – Lactovaginal, zawierający bakterie Lactobacillus rhamnosus. Jednak postępy w profilaktyce schorzeń ginekologicznych oraz holistyczne podejście do funkcjonowania organizmu kobiety jako całości, a zwłaszcza wzajemne powiązania między układem pokarmowym, moczowo-płciowym i odpornościowym, doprowadziły do opracowania formuły probiotyków doustnych, wygodnych w stosowaniu i poprawiających komfort kuracji. O ile wygodniej jest bowiem łykać kapsułkę nowoczesnego i sprawdzonego probiotyku, popijając wodą, niż aplikować ją dopochwowo!
W Polsce jedynym dostępnym probiotykiem stosowanym doustnie, jest LaciBios femina, produkowana przez ASA – lidera na rynku probiotyków doustnych dedykowanych zdrowiu intymnemu kobiety. Probiotyk rekomendowany jest przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne. LaciBios femina zawiera dwa unikalne, starannie wyselekcjonowane, prawidłowo oznaczone, o naukowo potwierdzonym działaniu szczepy bakterii kwasu mlekowego: Lactobacillus rhamnosus GR-1 oraz Lactobacillus reuteri RC-14. Szczepy zawarte w LaciBios femina zostały specjalnie wyizolowane z pochwy zdrowych kobiet i zdeponowane w specjalistycznym banku szczepów. W jednej kapsułce probiotyku LaciBios femina jest 5 miliardów niemodyfikowanych genetycznie probiotycznych bakterii Lactobacillus!

Dawkowanie i klinicznie potwierdzona skuteczność
Dla dobra naszego zdrowia i naszych maluszków powinno zażywać się profilaktycznie preparat codziennie bez ograniczeń czasowych.. Także dlatego, że po 3 miesiącach od zakończenia kuracji antybiotykowej ryzyko nawrotu waginozy bakteryjnej (BV) i drożdżycy (YV – yeast vaginitis ) sięga 30%, a po 9 miesiącach może wynieść nawet 80%. Na szczęście, LaciBios femina ma duży profil bezpieczeństwa i zdaniem Dr Piotra Kochana z Katedry Mikrobiologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, badania kliniczne potwierdziły, że przyjmowanie probiotyku jest skuteczne w prewencji nawrotów, jak i powinno towarzyszyć kuracji antybiotykowej, która oddziałuje niekorzystnie na ekosystem pochwy.
Stosowanie preparatu w ciąży zawsze warto i można skonsultować z lekarzem prowadzącym.

Co możemy zrobić, by uniknąć BV
Infekcje układu moczowo-płciowego to już choroba cywilizacyjna. W zasadzie każda z kobiet w różnych życiowych sytuacjach, a szczególnie w czasie ciąży i tuż po, jest narażona na tego typu dolegliwości. Tymczasem w Polsce panuje wiele mitów wokół zdrowia kobiety: lekarze bardzo często nie wykonują podstawowych badań diagnostycznych, które pomagają postawić właściwą diagnozę, a w konsekwencji zastosować właściwe leczenie; literatura dostępna w Internecie, a nawet w prasie kobiecej na temat zdrowia intymnego kobiet jest często niefachowa, bazująca na starych, niepotwierdzających swojej skuteczności metodach leczenia – co więcej – jest wiele artykułów, których porady mogą wręcz poważnie zagrozić zdrowiu kobiety poprzez udzielanie mylnych wskazówek. Najlepszym sposobem na uniknięcie infekcji układu moczowo-płciowego jest profilaktyka: bo przecież zawsze lepiej zapobiegać niż leczyć. Na szczęście są już skuteczne i nowoczesne metody, które pozwalają cieszyć się w pełni zdrowiem w oczekiwaniu na dziecko. Jedna kapsułka dziennie LaciBios femina skutecznie, wygodnie i co najważniejsze bezpiecznie pomaga dbać o zdrowie intymne przyszłych mam i kobiet karmiących.